102 • AT SAĞLIĞI • Bir yarış atının dünyaya gelebilmesi için, sağlıklı bir kısrağın ürettiği yumurta hücresi, aygırdan gelen milyonlarca sperm içinde şanslı bir tanesi ile birleşerek, anne karnında on bir ay sürecek pek çok fizyolojik olayı içeren uzunca bir süreci gerektirir. Sonunda doğum denilen mucize gerçekleşir ve yeni doğan tay dünya ile tanışır. Çok sayıda istatistik göstermiştir ki aşım yapılan kısraklardan yalnızca %60 - 70 oranında canlı ve sağlıklı tay elde edilebilmektedir. Aşımdan doğuma kadar olan her aşamada başarısız sonuç almak çok sık rastlanan bir durumdur. Kısraklarda döllenme oranı %80 - 90'lara çıksa bile, ne yazık ki sağlıklı doğan tay oranı bu kadar yüksek değildir. Yine istatistiki bilgilere göre, döllenmiş kısrak yumurtalarının %30 - 40’ı döllenme ile doğum dönemi arasında kaybedilmektedir. En yüksek kayıp, gebeliğin ilk iki haftasında olmaktadır. Her şey yolunda giderse, kısrağın gebelik muayenesi genellikle aşımdan iki hafta sonra yapılır. Gebelik tanısı için kullanılan transrektal ultrason yönteminde, ultrason probu rektumdan alt taraftaki rahim görüntülenerek kısrağın gebe olup olmadığı anlaşılır. Bu yöntemden başka gebeliği ortaya çıkarmak için kısrak kanı veya idrarından progesteron, at koryonik gonadotropin (eCG) ve konjuge östrojenler gibi çeşitli hormonal testler de yapılabilir. Laboratuvar testlerinin çok yaygın olmamasının nedeni, gebeliğin daha ileri dönemlerinde ve çok kısıtlı günlerde bu testlerin yapılması gerektiği içindir. Bu süre içinde kısrak açısından zaman kaybı söz konusu olabilir. Belirli günlerde düzenli olarak kısrağın ultrason ile muayene edilmesi, hem gebeliğin erken dönemde tanınmasına yarar, hem de ikiz gebelik oluşmuşsa bu durumun ortaya çıkarılmasını sağlar. İkiz veya çok ender de olsa üçüz gebeliklerde ultrasonda bu durumu görür görmez müdahale edilir ve bir yıl kaybedilmemiş olur. Gözden kaçmış veya bu sorunu gidermek için zamanında el atılmamış olan ikiz gebelikler, doğum sırasında kısrak için risk oluşturabilirler. Bazen kısrağın bireysel özelliklerinden dolayı bazen de uygulanan hormonlar sonucu kısrağın yumurtalıklarında birden fazla folikül gelişebilir. Bunların patlayıp döllenmeleri sonucu çoğul gebelik dediğimiz birden fazla embriyo gelişebilir. Bir araştırma sonucuna göre, tüm gebe kısrakların yaklaşık %10 - 13'ünde çoğul gebelik saptanmıştır. Kısraklarda gebelik süresi bilindiği gibi on bir ay veya ortalama 340 gündür. Daha genel bir ifade ile 320 ila 370 gündür denilebilir. Bu süre kolay anlaşılması açısından üç döneme ayrılmıştır. Gebelik dönemlerini açıklamak için ‘trimester’ terimi kullanılır. Bir gebelik sürecinde ilk trimester, orta trimester ve son trimester olmak üzere üç aşama veya dönem vardır. Bu dönemlerin sınırları konusunda az çok farklı görüşler olsa da ilk trimester gebeliğin başlangıcından 114. güne kadar geçen zamandır. İLK DÖNEM Aşımdan sonraki ikinci haftada ultrason muayenesi yapan veteriner hekim, kısrağın gebeliğini doğrular. Döllenmiş yumurta hücresi, ilk iki hafta boyunca rahim içinde hareketli olup serbestçe gezer. Genellikle 16. - 17. günlerde embriyo rahim duvarına yerleşir. Bu günler gebeliğin belirlenmesi için en ideal zamandır. 24 ve 26. günler arasında ultrason yardımı ile fetüsün kalp atışı duyulabilir. En çok embriyo kayıplarının ilk iki ay içinde olduğu çeşitli araştırmalar sonucunda ortaya çıkmıştır. Genç kısraklarda kayıp oranı %10’larda iken yaşlılarda daha yüksek olduğu bilinmektedir. Bu dönemdeki embriyo ölümlerinin nedeni çok çeşitli olmakla birlikte, bazı araştırmalarda bunların kısraktaki progesteron hormonunun yetersiz olmasına bağlanmaktadır. Gebeliğin devamı için gerekli olan bu hormon, kısrağın yumurtalıklarında üretilir. Bazı veteriner hekimler ve yetiştiriciler, nedeni bulunamayan veya sık sık erken embriyo kayıpları görülen kısraklarda progesteron eksikliği olduğunu düşünerek bu hormonu kullanırlar. Zor gebe kalan kısraklara ilk 100 gün boyunca progesteron uygulanır. Bu sürenin sonuna kadar gebeliğin devam etmesi için kısrakta yeterli progesteron düzeyi olmalıdır. Sık sık sancılanan veya arpalama geçirmiş kısraklara da progesteron takviyesi önerilmektedir. Gebeliği sürdürmeye yardımcı olmak için sentetik bir hormon olan altrenogest de kullanılır. Bu madde doğal progesteron hormonunun etkilerini taklit eden bir progestindir (yapay progesteron versiyonu). Altrenogest ve steroid olmayan antiinflamatuar bir ilaç verilen kısrakların, ilaç verilmeyen gruptaki kısraklara göre daha az embriyo kaybettikleri gözlemlenmiştir. Aynı zamanda plasentit (plasenta yangısı) ve ikiz gebeliğine müdahale edilmiş kısrak- • Vet. Hek. Reha Gültepe
RkJQdWJsaXNoZXIy ODAzNjM=