2017_Ekim

70 TJK’NIN SESİ EKİM 2017 Aşım sezonu 30 Haziran 2017 tarihi itibariyle sona erdi. Yetiştiricilerimiz için gebe kalmayarak boş kalan kısraklarını önümüzdeki yaklaşan aşım sezonuna hazırlaması için yapması gereken bazı uygulamalar bulunmaktadır. Biz de bunları öğrenmek için İzmit Pansiyon Hara’ya giderek Başveterineri Fatih Mehmet Derelli’den bilgi aldık. Kısraklarda çiftleşmenin yani üremenin kontrolü çok önemlidir. Özellikle yetiştiriciler erken doğumlu tay sahibi olmak ve bu doğumdan elde ettikleri taylarla yarışlarda avantaj yakalamak isterler. Ülkemiz kuzey yarım kürede bulunmakta ve resmi olarak aşım sezonu 15 Şubat – 30 Haziran tarihleri arasında olmaktadır. Burada yapılan en büyük yalnış kısrakların çiftleştirilecekleri yani aşım görecekleri ünitelere 15 Şubat veya 15 Şubat’a yakın sürelerde bu tesislere gönderilmesidir. Bildiğimiz üzere kısraklarda ani yer değişiklikleri strese yol açacak ve kısrak gittiği yeni ortama adapte olmakta zorlanacak ve stresin de etkisiyle olumsuz etkilenecek olan hormonal metabolizma elverişli olarak çalışamayacağı için özellikle maiden yani daha önce hiç çiftleşmemiş kısraklar ile bir önceki aşım sezonundan boş kalan kısrakların sezona geç girmesine sebep olacaktır. Buradan hareketle kısraklarımızı, aşım göreceği ünitelere erken göndererek hem ortama adapte olmasını sağlamalı hem de ultrasonografik olarak yapılacak rektal muayenelerle kısrakların genital ve hormonal yapısının aşım sezonu öncesinde muayene edilmesi sağlanmalıdır. Kısrakların seksüel siklus özellikleri göz önünde bulundurularak yapılan üremenin veya çiftleşmenin kontrolüne yönelik uygulamalar aşım sezonu öncesinde, aşım sezonuna girişte veya aşım sezonu devam ederken yapılmaktadır. Kısraklar mevsimsel poliöstrik hayvanlardır. Yani mevsime bağlı olarak yıl içinde çok fazla çiftleşme isteği göstermektedirler. Bulunduğumuz kuzey yarım kürede aşım sezonu kış mevsiminin son aylarında başlar ve ilkbaharın son ayı, yaz mevsiminin başlangıcı ile en üst seviyeye ulaşır. Yukarıda da söylediğim gibi, yetiştiricilerimiz kısraklarını erken dönemde gebe kalmasını isteyerek, erken doğumlu tay sahibi olmak isterler. Burada en büyük sorun; ilk defa çiftleşecek maiden kısraklar ile bir önceki aşım sezonundan boş kalmış kısrakların, kış mevsiminin son aylarında başlayan aşım sezonunun ilk günlerinde, kış mevsiminin soğuk geçmesi nedeniyle anöstrus diye tabir edilen çiftleşme isteğinin hiç olmadığı dönemden östrus diye tabir edilen çiftleşme isteği olan döneme geçişinin çok zor olmasıdır. Ancak bu sorun, önceden yapılabilecek bir takım uygulamalar ile rahatlıkla çözülebilir. Bu durum, kısraklarda çiftleşmenin ve üremenin kontrolünün ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Kısrakların gebe kalmaları için hormonal metabolizmalarının düzenli çalışması, genital yani üreme organlarının sağlıklı olması gerekmektedir. Bunun için de düzenli olarak sağlık kontrollerinin yapılması faydalıdır. Aşım sezonunun bitmesi üzerine gebe kalmayan bir kısrağın, bir sonraki aşım sezonu başlayana kadar geçen sürede hiç kontrol edilmeden bekletilmesi ciddi zaman kaybıdır ve kısrakta gebe kalmaya engel olan durumun düzeltilerek tekrar gebe kalmaya elverişli hale gelmesi devam eden aşım sezonunda yine zaman kaybettireceği için erken gebelik ve böylece erken doğumlu tay elde etmek yine mümkün olmayacaktır. Bu nedenle, aşım sezonu sonrası gebe olsun veya gebe olmasın mutlaka her Kasım ayında kısraklar veteriner hekimlerce muayene edilmeli, gebe olduğunu bildiğimiz kısrakların gebeliğinden emin olunmalı, boş yani gebe olmadığını bildiğimiz kısrakların da üreme organlarının kontrol edilmesi, varsa enfeksiyon (pneumovagina, vaginitis, endometritis vb.), anatomik kusur (vulva-rektum pozisyonunun bozulması gibi) gibi problemlerin tedavi edilmesi sağlanmalıdır. Temel hedef erken gebelik ve erken doğumlu tay olduğu için amaç, - Anöstrustan (çiftleşme isteği olamayan dönem) östrusa (çiftleşme dönemi) geçişin kısaltılması, - Gebelik elde etmek için yapılacak aşım sayısının azaltılması, - Östrusu belirlemek için düzenli girişimlerde bulunulması, - Ovulasyonu hızlandırmak için hormon uygulanmasıdır. Kısrakların üreme faaliyetlerinin devam edebilmesi için sürekli takip edilmesi, veteriner hekim tarafından ultrason ile uterus ve ovaryumlarının muayene edilmesi, aşımların bu doğrultuda yaptırılması, ovulasyon takibi ve hormon uygulamalarıyla da daha başarılı sonuçlar elde edilmektedir. Burada önemli olan yapılan birçok uygulamanın veteriner hekim kontrolünde yapılması gerekliliğidir. Eğitimini almadan hormonal uygulama yapmak, fayda yerine zarar getirecektir. Veteriner hekimlerden yardım almak ve kısraklarnın durumlarını kayıt altına almak olumlu sonuç alma noktasında önemli bir uygulama olacaktır. Ancak yetiştiricilerimizin de yapabileceği belli başlı uygulamalar vardır. AŞIM SEZONU ÖNCESINDE SUNI IŞIKLANDIRMA Aşım sezonu kuzey yarım kürede günlerin uzamaya başladığı ve gün ışığından yararlanmanın arttığı kış mevsiminin son aylarında başlamaktadır. Daha önce hiç çiftleşmemiş veya bir önceki aşım sezonundan gebe kalmamış ve anöstrustan östrusa geçiş yapamayan kısraklar için, aşım sezonu öncesinde suni ışıklandırma ile kısraklara aşım sezonunun yaklaştığı sinyalini vermek hem de ışık ile hormonal metabolizmayı aktifleştirerek ansöstrustan östrusa geçişi kısaltmak mümkündür. Suni ışıklandırmada, program en az 8 - 10 hafta sürmelidir. Bu sebeple bu program 1 Aralık veya en geç 15 Aralık itibariyle uygulanmaya başlanmalıdır ki aşım sezonu başlama tarihi olan 15 ASIM SEZONU HAZIRLAYAN : DEMİR TOKDEMİR / FOTOGRAFLAR : KADİR ÇİVİCİ VETERİNER HEKİM FATİH MEHMET DERELLİ