Anne olması planlanan tüm kısrakların bulaşıcı hastalık taşımadıklarından emin olmak için zamanında gerekli olan laboratuvar testleri yapılmalıdır. Kısrağın taşıyabileceği özellikle kronik enfeksiyöz hastalıklar klinik belirti göstermediklerinden dolayı ancak laboratuvar testleri ile ortaya çıkarılabilirler. Bunlar gebelerde tay kayıplarına [düşük = abort] neden olabilecekleri gibi aşım sırasında aygıra bulaşarak diğer kısraklara da yayılabilirler. Gebe kalması istenen kısrağı bu dönem için aşımdan önce en iyi şekilde hazırlamak, sağlıklı bir taya sahip olabilmek için çok önemlidir. En çok yapılan yanlışlardan biri, kısrağın doğumdan sonra iyi niyetle ‘dinlenmesi’ için bir yıl boş bırakılmasıdır. Yapılan bilimsel araştırmalar göstermiştir ki kısrağın üreme organları boş kalırsa, bir sonraki yıl gebe kalma oranı düşmektedir. Bu nedenle her yıl bir tay doğuracak biçimde tasarlanmış olan üreme sistemi boş bırakılmamalı, çalıştıkça verimli olan rahim ve buna bağlı organlar tembelliğe alıştırılmamalıdır. Öncelikle gebe kalacak kısrakların tüm yıl boyunca iç ve dış parazitleri ile mücadele edilmeli ve aşı programı aksatılmadan uygulanmalıdır. Bu konuda veteriner hekimin önerilerine uyulmalıdır. Ayrıca kısrağın metabolik veya başka tür rahatsızlıkları varsa, aşım mevsiminden önce bunları saptamak ve ortadan kaldırmak şarttır. Yılın on iki ayı boyunca kısrağın gereksinim duyduğu vitamin, protein ve mineral gibi besin maddelerini mevsimine uygun olarak yeterince aldığından emin olmak gerekir. Boş kısraklar ve gebeliğin ilk üç ayı içindekilerin ekstra gereksinimleri olmasa da yem rasyonunda eksiklik olmamasına dikkat edilmelidir. Aşım mevsimine doğru kısrakların ayrıntılı muayene edilmesi, sağlıklı ve rahat bir gebelik dönemi geçirmelerine olanak sağlar. Solunum yollarındaki basit rahatsızlıklar bile ciddiye alınmalıdır. Sindirim sistemi sorunsuz olarak görevini yapmalıdır. Mide ülseri ve diğer sindirim hastalıkları, emilimi aksatıp yemlerden yararlanma oranını azaltır. Dişlerde çiğneme bozukluğu olmamalı, ağız içinde yara ve apse benzeri sorunlar bulunmamalıdır. Ortopedik muayene de önemlidir. Başta topallık olmak üzere bacaklardaki semptomlar incelenip, eğer varsa sakatlığın iyileştirilmesine çaba gösterilmelidir. Aksayan bacaklar, gebeliğin ileri dönemlerinde artan beden ağırlığını taşımakta zorluk çekebilirler. Tüm organ sistemleri kontrol edildikten sonra, kısrağın genel beden kondisyonu incelenir. Anne olacak kısraklar ne çok zayıf ne de çok kilolu olmalıdır. Her iki durumda da gebelik şansları azalır. En ayrıntılı muayene kısrağın üreme organlarına yapılır. Veteriner hekim rektal palpasyon ve rektal ultrason, vajinal palpasyon ve vajinal ultrason muayenesi yapar. Gerekli görürse üreme organlarından örnek alarak hücre kültürleri ve biyopsi de yapabilir. Şüpheli durumlarda rahim içi endoskopik muayene, kan alınarak hormon analizleri veya genetik testlere de başvurabilir. Dış üreme organları ve meme bezleri de kontrol edilerek her organın sağlıklı olduğundan ve normal çalıştığından emin olunmalıdır. Aşım mevsiminden iki ay önce kısraklar yapay ışık kaynakları ile aydınlatılabilirler. Burada amaç, gün ışığının uzaması ile ilkbaharın geldiğini sanan kısrak bedeninin erkenden kızgınlığa [östrus] girmesidir. Aydınlatma işlemi hem ahırda hem de padokta yapılabilir. Genellikle güneşin batışından önce öğleden sonra yapay aydınlatma başlatılır. Süresi her gün yavaş yavaş arttırılır. Kesintisiz olarak günde 16 saate kadar çıkarılır. Aydınlatmada gün ışığı veren lambalar tercih edilmelidir. Doğrudan kısrağın gözlerine ışık veren özel maskeler, kısrak padoktayken kullanılır ve bunlar ovulasyonu [yumurtlama] teşvik ederler. Daha önceki yıllarda yapay aydınlatma uygulanmamış kısrakların doğal şekilde kızgınlık periyoduna girmeleri daha uzun zaman alabilir. Ocak ayında doğum yapan kısrakların, havalar ısınıp gün ışığı süresi doğal olarak artıncaya kadar bazen kızgınlık göstermedikleri saptanmıştır. Bu tip kısraklara da yapay aydınlatma uygulanabilir. Kısrakların rahat bir gebelik dönemi geçirmeleri için bazı öneriler sunulmaktadır. Öncelikle gebe kısrakların mümkünse ayrı ahır bloğunda bulunması, gebeleri, yeni aşım yapılmış veya boş kısraklardan padokta da ayrı tutulması, haraya yeni gelmiş ve hastalık riski olan atların, varsa karantina ahırlarında belirli bir süre bekletilmesi ve gerekli testlerin yapılması, tüm kısrakları, gebeliklerinin benzer dönemlerine göre ayrılarak küçük gruplar halinde padoklara salınması gerekir. Ayrıca su ve otların olabildiğince bireysel biçimde verilmesi ve her kısrağın günde kaç kilogram yem tükettiğinin kaydedilmesi yararlı olur. Gebelik öncesi boş kısrakların ve gebe kısrakların her gün egzersiz yapmaları için padoğa salınmaları çok yararlıdır. Düzenli egzersiz kısrakları formda tutar. Üreme organları da dahil olmak üzere bedenin her bölgesine kan akışını hızlandırır. Tüm doku ve organlar artan kan akımı ile beslenir. Aynı zamanda egzersiz ile güçlenen karın kasları ve arka bacaklar doğumda önemli rol oynarlar. Fiziksel kondisyonu iyi olan kısraklar, doğumdan sonra hızla toparlanırlar. Kimse rastgele iyi olmaz; erdem bilinçli bir seçimdir. İyilik, doğuştan değil, iradeyle disiplinle kazanılır. Seneca 59 Türkiye Jokey Kulübü • • AT SAĞLIĞI •
RkJQdWJsaXNoZXIy ODAzNjM=