Yarış atı yetiştiriciliğinde amaç, her damızlık kısraktan her yıl bir adet sağlıklı tay alabilmektir. Bu durum gerçekleşmez ise, kısrak o yıl boşa geçmiş sayılır ve kısrak sahibi de bu durumdan ekonomik zarar görür. Bazen kısrak ne kadar aşım yapılırsa yapılsın gebe kalmaz. Kimi zaman da aygırı yanına hiç yaklaştırmaz. Bazı kısraklar gebe kaldıktan bir süre sonra embriyoyu içinde eritirler veya dışarı atarlar. Sonuçta bir yıl doğum yapmamış ve sahibi de bir tay kaybetmiş olur. Doğurganlık oranına göre böyle sorunlu kısraklar düşük verimli veya kısır diye nitelendirilirler. Çeşitli infeksiyöz hastalıklar ve yangısal olaylar, yaralanmalar ve darbeler, incinmeler, üreme organlarında gelişen tümörler, rahmin kendine özgü bağışıklık sisteminin zayıflığı, doğuştan gelen anormallikler, hormonal nedenler ve ikiz gebelik de dahil olmak üzere kısraklarda kısırlığın veya döl verimi düşüklüğünün bilinen pek çok nedeni vardır. Kısraklarda belki de en yaygın olan kısırlık nedeni endometritis denilen rahmin en içteki tabakasında (iç zarı) yangı oluşmasıdır. Bu tabakaya endometriyum denir. Gebe kısraklarda tayın ölümüne neden olabilen bu duruma çok sayıda mikroorganizma yol açar. Aşım sonrası aygırdan kısrağa çeşitli hastalık etkenleri bulaşabildiği gibi, aşım yapılmamış pek çok kısraktan da zararlı mikroorganizmalar izole edilmiştir. Rahim ağzı (cervix), kısrak talep olunca (östrus) açılır ve aşıma hazırlanır. Bu sırada çok sayıda bakteri rahim içine girebilir. Ovulasyondan (yumurtlama) sonra beş gün içinde bu etkenler ortadan kaldırılmaz ise, döllenen yumurta hücresinin (embriyo) rahime doğru aşağıya indiği bu dönemde hastalık etkenleri ile bulaşık rahim ortamında gebelik başlamadan sona erer. Eğer kısrak enfekte iken gebe kalsa bile yavruyu atar, içinde eritebilir veya sonuçta tay hasta olur. Pyometra adı verilen rahim enfeksiyonu kısraklarda sıklıkla görülür. Rahim içinde bakteri ve iltihap birikir. Burada çoğalan enfeksiyon etkenleri nadiren kan yolu ile bedenin diğer organlarına ulaşarak septisemiye ve yaygın bir enfeksiyona neden olabilir. Bazen kısrağın yaşamı riske girebilir. Fakat çoğunlukla sistemik belirtiler ortaya çıkmadığı için kısraklarda pyometra fark edilmeyebilir. Kısraklarda, bakterilerin rahim içine bulaşmasını önleyen ve bulaşmış ortamı temizleyen çok etkili savunma mekanizmaları vardır. Öncelikle nötrofil adlı akyuvarlar, fagositoz yaparak bakterileri etki siz duruma getirirler. Fagositoz, bir hücrenin başka bir hücre, bakteri, virüs veya bir katı maddenin çevresini sararak içine almasıdır. Bu olayda opsoninler dediğimiz maddeler önemli rol oynar. Opsoninler yabancı madde ve hücrelere bağlanarak onları fagositoz yapılmaya duyarlı hale getirirler. Yapıştıkları bakterinin yüzeyindeki elektrik yükünü değiştirirler. Böylece bakterilerin akyuvarlar tarafından algılanarak fagosite edilmesini (yutulmasını) teşvik eder ve kolaylaştırırlar. Aşımdan sonra rahim içine bulaşmış olan yabancı maddeler çok kısa sürede dışarı atılırlar. Bunlara aygırın semeni de dahildir. Ölü veya hasarlı dokulardan kaynaklanan organik atıklar da iki ila altı saat içinde temizlenirler. Genç kısraklarda çok iyi çalışan bu temizleme sistemi, yaşlı kısraklarda daha yavaştır. Bazen tam temizlenemediği için kısırlık meydana gelir. Her canlı gibi kısrakların da dış ortama açılan organlarının savunma sistemleri onları hastalıklardan koruyucu bir engel görevi yapar. Bu giriş kapılarında mikroorganizmalara karşı bazı yerlerde mekanik, bazı bölgelerde de farklı salgılar üretilerek kimyasal bariyerler vardır. Üreme sisteminin girişindeki savunma elemanları akyuvarlardan başka, yumurtalık hormonları, hücresel olmayan bakterisit (bakteri öldürücü) faktörler ve bağışıklık tepkisidir. Başta IgA (immünoglobulin A) olmak üzere bölgesel antikor üretimi yapılır ve bunlar en üstte bulunan epitel doku salgılarında bulunur. İmmünoglobulinlerin rahim içine, rahim ağzına ve vajinaya ulaştırılması da savunmanın daha geniş alanda yapılmasını sağlar. Bakterilerin mukoza engelini geçmeleri savunma mekanizmasını uyarır. Rahim dokusundaki savunma sisteminin zayıflaması yangının uzamasına ve endometritise yol açar. 50 • www.tjk.org • AT SAĞLIĞI •
RkJQdWJsaXNoZXIy ODAzNjM=