Aygırlardaki döl verimi düşüklüğüne neden olan rahatsızlıkların bazıları da organik kökenlidir. Bunların olabildiğince başlangıç döneminde ortaya çıkarılması, doğru tanı konulması ve gereken sağaltımın yapılması, aşım zorluğunun temelinde yatan gizli sorunun çözülmesini sağlar. ORGAN RAHATSIZLIKLARI Aygırlarda kısırlığa veya döl verimi düşüklüğüne neden olan üreme organlarındaki anormallikler en çok testislerde görülür. Önemi, büyüklüğü ve şiddeti farklılık gösteren bu hastalıkların nedenleri de çok çeşitlidir. Sistemik veya bölgesel enfeksiyonlar, toksinler, damar hastalıkları, beslenme bozuklukları, çevresel ısının neden olduğu yaralanmalar, testis tümörleri ve yaşın ilerlemesi ile ortaya çıkan değişimler gibi nedenler testislerde dejenerasyonlara yol açarlar. Testislerdeki dejenerasyonlar tek veya iki taraflı görülebildiği gibi, geçici veya uzun süreli ve kalıcı da olabilirler. Testis dejenerasyonu tanısı, testislerin fiziksel ve ultrasonografik muayenesinin yanı sıra semen ve hormon analizleri sonucunda konulur. Orta dereceli dejenerasyonlarda testisler normalden küçük gözükebilir veya hafif şişkin ve yumuşak kıvamdadır. İlerlemiş dejenerasyonlarda genellikle testisler gözle görülür biçimde ufalmıştır. Semen incelemesinde, düşük spermatozoa sayısı, sperm hücrelerinde çok yüksek oranda yapısal bozukluklar ve özellikle çok miktarda olgunlaşmamış sperm hücresi dikkati çeker. Beyindeki hipofiz bezinden salgılanan FSH ve LH hormonlarının kan serumundaki düzeyleri artmış, testosteron ve inhibin (Erkeklerde testis dokusundan salgılanan, spermlerin üretilmesi ve gelişimi ile ilgili protein yapısındaki hormondur. Dişilerde de salgılanır ve görevi farklıdır) düzeyi düşük bulunabilir. Testis dejenerasyonu ilerleyici özellikte olduğu için sağaltımı yüz güldürücü olmayabilir. Bu duruma neden olan asıl olay bulunmalı ve o doğrultuda iyileştirme çalışmaları yapılmalıdır. Kısrağın aygıra çifte atması sonucu orşit (testis yangısı), periorşit (testis çevresindeki dokuların yangısı), hematom (kan damarlarının yırtılması ile kanın damar dışına çıkıp doku içinde birikmesi, deri altında kan toplanması), testis dokusunda kesik, yırtık veya yaralanmalar oluşabilir. Söz konusu travmadan sonra bölgenin mikrop kapması ile enfeksiyonlar ve apseler meydana gelebilir. Fiziksel ve ultrasonografik muayene ile tanı konur ve sağaltım başlatılır. Sonuçta ortaya çıkan durum ve komplikasyonlar, testislerin ısı ayarlama düzenini bozar ve genellikle testis dejenerasyonu şekillenir. Geniş alana yayılmış travmaların sonu kötü olabileceği için baştan itibaren gözetim altında tutulmalıdır. Çok ender görülmesine rağmen, aygır testislerinde seminoma denilen tümörler gelişebilir. Bunlar iyi huylu olmakla birlikte, bazen metastaz yapabilir ve içinde geliştiği testis dokusunu yıkıma uğratabilir. Daha az sıklıkla görülen kötü huylu tümörler de vardır. Testis tümörleri ağrısız şişkinlikler şeklindedir. Ayırıcı tanı için bu şişliklerden biyopsi yapılır. Eğer kötü huylu testis tümörü ile karşılaşılırsa, tüm testis dokusu kordonu ile birlikte cerrahi müdahale yapılarak alınmalıdır. Skrotum denilen ve testislerin içinde bulunduğu deri torbanın anormallikleri arasında yaralanmalar, enfeksiyonlar, fıtık ve yüksek çevre ısısının neden olduğu hidrosel adı verilen sıvı birikimi vardır. Sperma kordonunun kendi ekseni çevresinde 180 dereceden az dönmesi, klinik bulgu göstermeyebilir ve döl verimi üzerine önemli etkisi yokmuş gibi görünebilir. 180 dereceden büyük torsiyonlarda kan dolaşımı aksar, testis dokusu yeterince beslenemez. Ödem ve akut sancı belirtileri görülür. Tüm olayların operasyon ile düzeltilme seçeneği vardır. Kalbinizle yaptığınız her şey size geri dönecektir. Mevlana 61 Türkiye Jokey Kulübü • • AT SAĞLIĞI •
RkJQdWJsaXNoZXIy ODAzNjM=