2021_Haziran

83 TJK’NIN SESİ HAZİRAN 2021 Kemiklerin üzerine uzun süre baskı gelmesi, zamanla farklı yerlerine güç uygulanması veya doğrudan doğruya düşme, tekmelenme, çarpma veya vurma gibi travmatik olaylar sonucu çeşitli kırıklar görülebilir. Daha önceden kemiklerde raşitizm, osteomalazi, osteomiyelit ve tümör gibi rahatsızlıklar varsa, kemiğin kırılması en hafif bir darbede mümkündür. Bazen kemiklerde meydana gelen çatlaklar da beden ağırlığı nedeni ile artan basınç sonucu kırığa dönüşebilir. Kırıklar, açık ve kapalı olmak üzere iki çeşittir. Kapalı kırıklarda deri sağlamdır ve bütünlüğü bozulmamıştır. Açık kırıklarda ise, kırık boşluğu dışarı açılır. Deri ve yumuşak dokularda yaralanma, yırtılma ve zedelenme vardır. Bazı olaylarda kırık kemik ucunun derinin dışına çıktığı görülür. Bu tip kırıklar mikrop kapabileceği için iyileşmeleri uzun sürer ve risklidir. Eğer kemik bir noktadan kırılmışsa basit, birkaç yerinden kırılmışsa parçalı kırık adı verilir. Kırık uçlar birbirlerinden ayrılmamış veya yer değiştirmemiş olabilir. Kemikler normal pozisyonundadır. Röntgende dikkat çeken tek şey sadece kırık bölgesidir. Bu tip kırıkların iyileşmesi daha kolaydır. Kırılan uçlar birbirlerinden uzaklaşmış veya yer değiştirmiş olabilir. Kemik normal pozisyonunun dışında durabilir. Bu kırıkların kaynamaları için uç uca gelmeleri şarttır. Kırık uçları, kırık bölgesini geçerek birbirlerine yaklaşıp kaynarlar ise, kemiğin boyu kısalır. Kemik kırığı, bir kenardan başlayıp kemiğin ortasında sona erer ise, buna tam olmayan kırık denir. Tam kırık, bir kenardan başlar ve diğer uca kadar devam ederek kemiği ikiye böler. Kırık yüzünün dış görünüşüne göre, uzunlamasına, enlemesine veya çapraz diye adlandırılır. T veya Y şeklinde de olabilir. Taylarda epifiz denilen kemiğin uç kısmı, metafiz denilen orta kısımdan ayrılarak kırık meydana gelir. Yarış atlarındaki açık kaburga kemiği kırıklarında göğüs boşluğuna hava girmesi ile basınç değişmesi ölüme neden olur. Ayrıca büyük kazalarda zedelenen atardamarlardan dolayı iç kanama sonucu ölüm görülebilir. Kırık bölgesindeki sinirlerde hasar oluşursa, kısmi felç meydana gelir. Kemik kırıklarına bazı özel isimler de verilmiştir. Örneğin stres kırıkları tam olmayan kırıklardır. Çoğunlukla genç yarış atlarında rastlanır. Ön ve arka bacaklarda, hemen hemen her kemikte karşımıza çıkabilir. Bunlar bazen merkezi bir odaktan yayılan ince çatlaklar halindedir ki, buna yıldız kırıkları denir. Başlangıçta fark edilmezse veya tam olarak iyileşmeden tekrar antrenmana başlanırsa, stres kırıkları tam kırıklara dönüşebilir ve ciddi sorunlara yol açar. Kemik dokusundan pirinç veya mercimek kadar küçük bir parçanın ayrılması ile çip (yonga) kırıkları, kemikten levha veya tabaka gibi ayrılıp kopan parçalara da slab kırıkları adı verilir. Her iki kırık çeşidi de genellikle eklemlerde ortaya çıkar. Kopan parçalar eklemi tahrip etmeden bir an önce operasyon ile çıkarılırsa, atın yarış yaşamı devam eder. Eklem içinde veya dışında olan bazı slab kırıkları, vidalama operasyonu ile sabitleştirilerek kaynamasına yardımcı olunur. Eklem sıvısı içinde yüzen çip kırıklarına eklem faresi denilmektedir. Aşırı gerilen tendon ve ligamentlerin, kemiğe yapıştıkları yerden çekerek kopardıkları küçük kemik parçalarına avülsiyon kırığı denir. Bu tür olaylarda yumuşak dokularda da hasar vardır. Yarış atlarında avülsiyon kırıkları çok sık görülmese de iyileşmeleri zordur. Kırık kemiklerde normal olmayan hareketlilik, kırığın çeşidine ve bölgesine göre değişir. Bacaklardaki kemik kırıklarında bazı belirgin semptomlar görülür. Kırık olan bacağa beden ağırlığını yüklediği zaman ağrı duyacağı için o bacağın üzerine basmaz. Kırığın derecesine göre şiddetli topallık vardır ve ayak havada tutulur. Kırık bölgesine parmak ile bastırılırsa, çok ağrı duyar ve tepki verir. Akut olaylarda kırık bölgesi şişkindir. Bazı küçük kırıklar belirti göstermeyebilir. Ancak bacakta şekil bozukluğu, yürümede zorlanma ve topallık olabilir. Adım atarken kırık bulunan ayağını yere basar basmaz kaldırır. Hareket ile birlikte kırık uçlarından çıtırtı sesi gelir. Sağrıdaki kemik kırıklarında bölgenin içeri doğru çökmüş olduğu fark edilir. Omurga kırıkları çok ciddi olarak değerlendirilir. Omurilik zarar gördüyse, hasarlı kısmın arka tarafında felç meydana gelir. At yere yatmıştır ve ayağa kalkamaz. Baş ve boyun kemiklerindeki kırıklarda, kırık bölgesinin anormal şekli dikkati çeker. Kırıktan şüphe edildiği durumlarda, veteriner hekim gelinceye kadar atın hareket ettirilmemesi gerekir. Çünkü bazı çatlaklar atın hareketi ile kırığa dönüşür. Kırık bölgesinin ilk muayenesi, olayın seyri hakkında öngörü oluşturmamıza ve sağaltım seçeneğinin belirlenmesine yardımcı olur. Muayeneyi kolaylaştırmak için ata sakinleştirici verilebilir. Ağrısını hafifletmek için antiinflamatuar ilaçlardan yararlanılır. Açık kırıklarda yara içindeki yabancı cisimler ve doku artıkları uzaklaştırıldıktan sonra temizlenerek sargıya alınır. Gerekirse alçı ve destekleyici bandaj ile kırık bölgesinin hareketi kısıtlanır. Atın genel durumu iyi değilse, su kaybı varsa veya şok geçiriyorsa damar içi yolla sıvı takviyesi yapılır. Muayene bulguları bize bir fikir verirse de röntgen çekilerek kesin tanıya varılır. Tam olmayan kırıklar, bazı çatlaklar ve stres kırıkları topallık dışında belirti göstermedikleri için ortaya çıkarılmaları biraz zor olabilir. Bu durumda sinir blokajı yapılır. Bu yöntemde bacak sinirlerine anestezik solüsyon enjekte ederek ilgili sinirin uyardığı bölge uyuşturulur. Böylece ağrı da ortadan kalkar. Eğer enjeksiyondan sonra topallık görülmezse, ağrı o bölgede demektir. Kırığın yerini belirlemek için röntgenden başka, olanaklar ölçüsünde sintigrafi de kullanılabilir. Röntgen çekilemeyen üst kol veya sağrı gibi bölgelerde, ultrason muayenesi uygulanarak kırıkların varlığı görüntülenmeye çalışılır. Kemik kırıklarının seyri ve sonu, kırığın yeri ve çeşidine bağlı olarak değişkendir. Eğer meydana gelen kırık, eklem ile bağlantılı ise, iyileşme daha uzun sürer. Bazen enfekte olmuş eklem yangısı ve dejeneratif artrit dediğimiz eklem yangısı ikinci sorun olarak ortaya çıkar. Kemik kaynasa bile eklemlerdeki hasarlar kalıcı olabilir. Bacak kemiklerindeki kırıklar operatif yol ile iyileştirilerek başarılı sonuçlar alınmaktadır. Gerek alçılı bandaj uygulaması ve gerekse de operasyon sonrası kırığın kaynaması için zamana ve ahır istirahatine ihtiyaç vardır. Kırığa neden olan kazadan sonra atı kliniğe götürürken ve yapılan müdahalenin ardından ahıra dönerken nakliyenin treyler ile atı sarsmadan güvenli biçimde yapılması gerekir. Yaşam sadece geriye bakarak anlaşılabilir; ancak o ileriye doğru bakarak yaşanmalıdır. Soren Kierkegaard