2019_Haziran

77 TJK’NIN SESİ HAZİRAN 2019 Geçmiş yıllarda yarış atlarının çalışmasından sonra tüm kas ağrılarının ve krampların nedeninin aynı olduğu ve hepsinin aynı sorundan kaynaklandığı düşünülüyordu. Oysa günümüzde ciddi kas tutulmalarına çok farklı nedenlerin yol açtığı bilinmektedir. Klinik muayene, kas biyopsisi ve egzersiz testleri ile çok özel sorunlar birbirlerinden ayırt edilerek kolayca tanımlanmaktadır. Çalışmaya bağlı kas dokularındaki yıkım olaylarının klinik belirtileri bedensel hareketler ile ilgilidir. Aşırı antrenman veya zorlu bir yarıştan sonra, iskelet kaslarında değişen derecelerde sertlikler, tutukluklar ve hareket etmekte isteksizlik vardır. Böyle bir rahatsızlık yaşayan yarış atı egzersiz sırasında kısa ve sert adımlar atar, çok fazla terler ve dakikadaki solunum sayısı artmıştır. Çalışma bitip de durduğu zaman yürümek istemez, zorlukla adım atar, dişi taylar veya kısraklar idrar yapma pozisyonu alır. Ciddi olaylarda miyoglobinüri dediğimiz idrarda miyoglobin bulunması durumu ortaya çıkar. Bilindiği gibi miyoglobin, kas dokusunda bulunan demir ve oksijen bağlayıcı bir proteindir. Kaslarda hem oksijen deposu, hem de oksijen taşıyıcısı olarak görev yapar. Kas yıkımlanması sonucu bu dokulardaki miyoglobin kan dolaşımına geçer ve kandaki düzeyi yükselir. Böbrekler tarafından kandan süzülen miyoglobin, idrar ile dışarı atılır. Kanda miyoglobin düzeyinin yüksekliği ve idrarda da miyoglobinüri görülürse, aklımıza kas yıkımlanması gelmelidir. Fiziksel muayene ile ağrılı kas krampları ortaya çıkarılabilir. Zorlu egzersiz sonrası rabdomiyoliz meydana gelmiş yarış atlarının sintigrafik incelemesinde, kalça ve arka üst bacak kaslarında simetrik (her iki bacakta da aynı bölgelerde) kas hasarlarının olduğu görülmüştür. Bazı atlar o kadar şiddetli ağrı duyarlar ki klinik tablo kolik (sancı) ile karıştırılabilir. Kas ağrıları saatlerce hatta günlerce sürebilir. Kas krampları ve ağrıları görülen atlarda hızlı nabız, dehidrasyon (su kaybı) ve yüksek ateş gibi yorgunluk belirtilerine de rastlamak mümkündür. Aşırı çalışma sonucu, yorgun ve bitkin yarış atlarındaki kas yıkımlanmasının tanısında, atın ilgililerinin verdiği bilgiler ile olayın geçmişi, klinik muayenede kasların sert ve tutuk olması, atın yürüyüş şekli ile kan tahlilinde serum miyoglobin, kreatin kinaz (CK), laktat dehidrojenaz (LDH) ve aspartate aminotransferaz (AST)’ın yükselmesi yeterli olur. Kanda düzeyi yükselen proteinlerin ve enzimlerin normale inmesi için zamana gereksinim duyulur. Kas tutulması tanısı konulan ve sağıtıma alınan yarış atının, yeniden sahaya dönüp antremanlara başlaması için kas enzimlerinin normal düzeye inmesi beklenir. Bu konuda kararı vermek için kandaki enzim düzeyleri rehber kabul edilmelidir. Aşırı efor sonrası kaslarında yıkım saptanmış yarış atlarının sağıtımında öncelikle atın sıkıntılarını azaltmak, onu rahatlatmak ve kas ağrılarını dindirmek temel amaçtır. Damar içi yolla serum verilerek asit - baz dengesi düzenlenir, atın eksikliğini duyduğu mineral maddeler tekrar bedene kazandırılmalıdır. Bu arada böbreklerin zarar görmesine engel olmak gerekir. İdrarında miyoglobin saptanmış atların su ve elektrolit kaybı varsa, bu eksiklik acilen belirlenmelidir. Ağız yolu ve / veya damar içi yolla sıvı sağıtımına başlanır. Öncesinde non steroid antiinflamatuar (NSAİD) dediğimiz yangı giderici ilaçlar da kullanmak gerekir. Atı sakinleştirmek ve yatıştırmak için asepromazin kullanılabilir. Bu sakinleştirici ilaç, aynı zamanda iskelet kaslarına giden kan akımını da çoğaltarak kasların daha çok kan ile beslenmesini sağlayacaktır. Ancak su ve elektrolit kaybetmiş (dehidre olmuş) atlarda asepromazinin kullanılması sakıncalıdır. Aşırı derecede ağrı duyan yarış atlarına sedasyon (yatıştırma) ve analjezi (ağrının kesilmesi) için, detomidin adlı etken maddeyi içeren ilaçlara da başvurulabilir. Bazen NSAİD ilaçların ancak çok yüksek dozları ağrıyı azalttığı görülmektedir. Damar içi yolla dimetilsulfoksit (DMSO) ve kortikosteroid uygulanması da akut devrede destekleyici ve koruyucu bir sağıtım şekli olarak kabul edilebilir. Metokarbamol gibi kas gevşeticilerden çok farklı sonuçlar elde edilmiştir. Bu nedenle böyle ilaçlar veteriner hekimin önerisi ile kullanılmalıdır. Kasları tutulmuş ve yıkıma uğramış atların sağıtımı sırasında egzersiz programında, günlük elde yedek gezinti yer alır. Bu zamanda iyi kalitede ot ve az miktarda taneli yem verilir. Atın dinlenme süresi, olayın şiddetine göre değişmektedir. Bazı durumlarda sahaya erken dönmesi ve düzenli çalışma temposuna girmesi yararlı olabilmektedir. Kaslardaki hasar büyükse ve dolayısıyla atın uzun bir süre dinlendirilmesi gerekmekteyse, atı haraya gönderip uygun bir padokta günlük gezintilerini yaparak bu zamanı orada geçirmesi daha uygun olabilir. Antrenmana geri döndüğü zaman, çalışma temposu kademeli olarak arttırılarak eski programına kaldığı yerden devam eder. Kasların yeniden antrenman temposuna alışması ve sakatlanmanın tekrarlamaması ancak kademeli antrenman sayesinde olur. Kas tutulmalarının altında yatan esas nedeni bulmak bazen zordur. Antrenman veya yarış sonrası ortaya çıkan kas yıkımlanmalarının temelinde aşırı egzersiz ve atın gücünün üstünde zorlanması varsa da beslenme yetersizlikleri ve bazı hastalıkların da bu durumun ortaya çıkmasında yardımcı oldukları bilinmektedir. Kas ağrılarının nedeni olarak kas hücreleri arasındaki filamentlerin parçalanması ve kas dokusunda laktik asit birikmesi gösterilmektedir. Bazı solunum sistemi hastalıklarının salgını sırasında, kas tutulma ve yıkımlanma olaylarının sayısının arttığı da saptanmıştır. Hem equine herper virus 1. Tip, hem de equine influenza (grip) virüsleri bu durumlardan sorumlu tutulurlar. Viral enfeksiyonların seyri sırasında beden içinde açığa çıkan endojen pirojenler (ateş yükseltici maddeler) enfeksiyon ile aynı zamanda iskelet kaslarında sertleşmelere neden olurlar. Sistemik enfeksiyon tüm bedene hakim olmuşken ve / veya virüslerin kas dokusunda üremeleri sonucunda da ileri derecede rabdomiyoliz olayları gerçekleşir. Kas dokusunda yıkıma neden olan etkenler çoğunlukla gelip geçici karakterdedirler. Atın dinlendirilmesi ve gerekli destek sağıtım ile çoğu yarış atı kısa sürede yeniden antrenmana başlar. Sakatlanmayı izleyen günlerde, iskelet kaslarının hızla kendi dokularını yenileme yeteneği vardır. Kas yıkımlanmalarının çoğunluğu hasarın büyüklüğüne bağlı olarak bir - iki ay içinde tamamen iyileşir. İyiliğin beş şartı vardır. Tez olmalı, gizli olmalı, gözde büyütülmemeli, sürekli olmalı ve yerini bulmalı... İbni Sina